دیدن دندانهای کج، رویهمافتاده یا فاصلهدار در دهان کودک معمولاً والدین را نگران میکند. بعضیها تصور میکنند با افتادن دندانهای شیری همهچیز خودبهخود مرتب میشود و بعضی دیگر میخواهند درمان را در اولین فرصت شروع کنند. هیچکدام از این دو تصمیم را نمیتوان بدون معاینه برای همه کودکان درست دانست. ظاهر نامنظم دندانها گاهی بخشی موقت از دوره رویش است، اما در بعضی کودکان نشانه کمبود فضا، اختلال در رویش یا ناهماهنگی فکهاست.
تفاوت این دو وضعیت فقط با نگاهکردن به یک دندان مشخص نمیشود. سن کودک، ترتیب افتادن دندانهای شیری، مسیر رویش دندانهای دائمی، فضای موجود در قوس فکی و نحوه قرارگرفتن فک بالا و پایین کنار هم باید بررسی شوند. به همین دلیل، هدف از ارزیابی زودهنگام الزاماً شروع ارتودنسی نیست؛ هدف این است که مشخص شود کودک فقط به پیگیری دورهای نیاز دارد یا تأخیر میتواند درمان را دشوارتر کند. دکتر یلدا پرنمازه نیز در ارزیابی کودکان، زمان مداخله را بر اساس وضعیت رشد و نوع ناهنجاری تعیین میکند، نه صرفاً سن تقویمی یا میزان کجی قابلمشاهده دندانها.
چرا دندانهای کودک هنگام رویش نامرتب به نظر میرسند؟
کودکان معمولاً از حدود ششسالگی وارد دوره دندانی مختلط میشوند؛ دورهای که دندانهای شیری و دائمی همزمان در دهان حضور دارند. در این سالها ظاهر لبخند مرتب و ثابت نیست. افتادن تدریجی دندانهای شیری، رویش دندانهای دائمی بزرگتر و رشد فکها میتواند برای مدتی فاصلهها یا بینظمیهایی ایجاد کند. حتی ممکن است دو دندان جلوی فک بالا پس از رویش کمی فاصلهدار یا متمایل باشند و با ادامه رویش سایر دندانها شکل قوس تغییر کند.
بااینحال، هر بینظمی را نمیتوان به رشد طبیعی نسبت داد. اندازه دندانهای دائمی نسبت به دندانهای شیری بزرگتر است. اگر قوس فک فضای کافی نداشته باشد، دندان ممکن است چرخیده، بیرون از ردیف یا پشت دندان دیگر بیرون بیاید. عوامل ارثی، تفاوت میان اندازه دندان و فک، ازدسترفتن زودهنگام دندان شیری، باقیماندن طولانی یک دندان شیری، وجود دندان اضافه یا رویش در مسیر نامناسب نیز میتوانند نظم طبیعی رویش را تغییر دهند.
پس کمی بینظمی در دوره تعویض دندانها لزوماً به معنای نیاز فوری به درمان نیست؛ همانطور که شدیدبودن نامرتبی ظاهری هم تنها معیار تصمیمگیری محسوب نمیشود. گاهی مسئلهای که در عکس لبخند کوچک به نظر میرسد، نحوه بستهشدن فک را تحت تأثیر قرار داده است. در مقابل، بعضی بینظمیهای قابلمشاهده فقط باید در فاصلههای مشخص زیر نظر باشند.
چه نوع نامرتبی ممکن است با ادامه رشد بهتر شود؟
در دوره دندانی مختلط، تغییرات طبیعی زیادی رخ میدهد. فاصله میان بعضی دندانهای شیری معمولاً نگرانکننده نیست و حتی میتواند فضای لازم برای دندانهای دائمی بزرگتر را فراهم کند. فاصله موقت میان دندانهای پیشین فک بالا نیز در برخی کودکان با رویش دندانهای مجاور کمتر میشود. کجی خفیف یک دندان تازهرویشیافته هم ممکن است با رشد قوس، عملکرد لب و زبان و کاملشدن رویش تغییر کند.
اما عبارت «ممکن است بهتر شود» به معنی تضمین مرتبشدن خودکار نیست. برای پیشبینی باید مجموعه دندانها و فک بررسی شود. اگر فضای قوس کافی باشد، ترتیب رویش طبیعی پیش برود و بایت کودک مشکل قابلتوجهی نداشته باشد، متخصص ممکن است فقط معاینههای دورهای را پیشنهاد کند. این تصمیم خودش نوعی مراقبت فعال است؛ زیرا تغییرات رشد و رویش در زمانهای مشخص ارزیابی میشوند و اگر مسیر از حالت مطلوب خارج شود، زمان مناسب مداخله از دست نمیرود.
کدام نشانهها نیاز به بررسی تخصصی دارند؟
والدین نمیتوانند در خانه تشخیص نهایی بدهند، اما برخی نشانهها دلیل مناسبی برای گرفتن وقت معاینه هستند:
- دندانهای دائمی بهصورت واضح روی یکدیگر افتادهاند یا بیرون از ردیف روییدهاند.
- یک دندان دائمی درآمده، اما دندان قرینه آن پس از گذشت مدت قابلتوجه هنوز رویش نکرده است.
- دندان دائمی پشت دندان شیری ظاهر شده و دندان شیری همچنان در جای خود مانده است.
- دندان شیری خیلی زود بر اثر پوسیدگی، ضربه یا کشیدن از دست رفته است.
- دندانهای فک پایین هنگام بستن دهان جلوتر از دندانهای بالا قرار میگیرند.
- بخشی از دندانهای بالا داخل دندانهای پایین بسته میشوند؛ وضعیتی که میتواند نشانه کراسبایت باشد.
- کودک برای بستن دهان، فک خود را به یک سمت منحرف میکند یا در صورت او عدم تقارن دیده میشود.
- دندانهای جلوی بالا بیش از حد جلو هستند یا هنگام بستهشدن دهان فاصله عمودی قابلتوجهی میان دندانهای جلو باقی میماند.
- کودک در گاززدن یا جویدن مشکل دارد، مرتب داخل گونه یا سقف دهان را گاز میگیرد یا از تماس غیرعادی دندانها شکایت میکند.
- مکیدن انگشت، استفاده طولانی از پستانک، فشار زبان یا الگوی بلع غیرعادی روی موقعیت دندانها اثر گذاشته است.
وجود یکی از این موارد به معنای قطعیبودن درمان یا استفاده فوری از دستگاه ارتودنسی نیست. این نشانهها فقط میگویند بهتر است مسیر رشد دقیقتر بررسی شود. شدت مشکل، سن دندانی، وضعیت ریشهها و الگوی رشد فک تعیین میکنند که اقدام مناسب، درمان زودهنگام، پیگیری یا صبر تا مرحله بعدی رویش باشد.
آیا باید تا درآمدن همه دندانهای دائمی صبر کرد؟
صبرکردن تا کاملشدن دندانهای دائمی برای همه کودکان تصمیم مناسبی نیست. انجمن ارتودنتیستهای آمریکا توصیه میکند نخستین ارزیابی ارتودنسی حداکثر تا حدود هفتسالگی انجام شود. در این سن معمولاً تعدادی از دندانهای دائمی روییدهاند و هنوز امکان بررسی رشد فک و مسیر دندانهای در حال رویش وجود دارد. این توصیه به معنی گذاشتن براکت در هفتسالگی برای همه کودکان نیست؛ بسیاری از کودکان پس از معاینه فقط تحت نظر قرار میگیرند.
بعضی مشکلات بهتر است زمانی بررسی یا درمان شوند که رشد هنوز ادامه دارد. کراسبایت همراه با انحراف فک، کمبود شدید فضا، بیرونزدگی زیاد دندانهای جلو، رویش نابجا و بعضی ناهماهنگیهای فکی ممکن است از این گروه باشند. در چنین شرایطی، مداخله زودهنگام میتواند مسیر رشد یا رویش را هدایت کند، خطر آسیب به برخی دندانها را کاهش دهد یا مانع پیچیدهترشدن مشکل شود. بااینحال، بسیاری از نامرتبیها زمانی درمان میشوند که تعداد بیشتری از دندانهای دائمی درآمده باشد.
بنابراین سؤال درست فقط این نیست که «کودک چند سال دارد؟» باید پرسید در چه مرحلهای از رشد فک و رویش دندان قرار دارد و مشکل موجود در کدام زمان بهتر قابلمدیریت است. ممکن است دو کودک همسن، بهدلیل تفاوت در رشد و نوع ناهنجاری، برنامههای کاملاً متفاوتی داشته باشند.
در معاینه ارتودنسی کودک چه چیزهایی بررسی میشود؟
ارزیابی تخصصی فقط شمردن دندانهای کج نیست. نحوه قرارگرفتن دندانهای بالا و پایین، عرض قوسها، خط میانی، فضای موجود برای دندانهای رویشنیافته، تقارن صورت، حرکت فک هنگام باز و بستهشدن دهان و عادتهای دهانی بررسی میشوند. سابقه افتادن یا کشیدن دندان شیری و زمان رویش دندانهای دائمی نیز اهمیت دارد.
در صورت نیاز، متخصص از عکسهای داخل و خارج دهان، قالب یا اسکن دیجیتال و تصاویر رادیوگرافی کمک میگیرد. تصویربرداری برای همه کودکان و در هر مراجعه لازم نیست و باید بر اساس نیاز تشخیصی تجویز شود. رادیوگرافی میتواند اطلاعاتی درباره موقعیت دندانهای رویشنیافته، دندان اضافه یا غایب، مسیر رویش و وضعیت ریشهها فراهم کند؛ اطلاعاتی که با مشاهده ساده دهان قابل دستیابی نیستند.
پس از جمعبندی، معمولاً یکی از سه مسیر پیشنهاد میشود: کودک در حال حاضر نیازی به درمان ندارد؛ لازم است رشد و رویش او در فواصل معین کنترل شود؛ یا مشکل مشخصی وجود دارد که درمان در همان مقطع سودمندتر است. برای آشنایی با خدمات و شیوه ارتباط با مطب دکتر یلدا پرنمازه میتوان به dryaldaortho.com مراجعه کرد.
درمان زودهنگام دقیقاً چه هدفی دارد؟
اگر درمان در دوره دندانی مختلط تجویز شود، هدف آن لزوماً ردیفکردن کامل تمام دندانها نیست. درمان زودهنگام یا مداخلهای برای یک مشکل مشخص طراحی میشود؛ برای نمونه اصلاح کراسبایت، ایجاد یا حفظ فضای رویش، هدایت بعضی دندانها، کنترل عادت آسیبزا یا استفاده از ظرفیت رشد برای بهبود رابطه فکها. وسیله مورد استفاده نیز به تشخیص بستگی دارد و ممکن است ثابت، متحرک یا تنها یک نگهدارنده فضا باشد.
این درمان همیشه جای مرحله بعدی ارتودنسی را نمیگیرد. بعضی کودکان پس از پایان مداخله اولیه و رویش دندانهای دائمی به درمان تکمیلی نیاز دارند. والدین باید پیش از شروع بدانند هدف مرحله اول چیست، چه نتیجهای واقعبینانه است و آیا احتمال مرحله دوم وجود دارد. شروع زودتر فقط زمانی ارزش دارد که مزیت مشخصی نسبت به پیگیری و درمان در سن بالاتر داشته باشد.
آیا کشیدن دندان شیری کج، مشکل را حل میکند؟
کشیدن خودسرانه یا زودهنگام دندان شیری راهحل نامرتبی نیست. دندانهای شیری علاوه بر جویدن و تکلم، فضای دندانهای دائمی را حفظ میکنند. اگر یک دندان شیری پیش از زمان مناسب از دست برود، دندانهای مجاور ممکن است به فضای خالی حرکت کنند و مسیر رویش دندان دائمی محدود شود. در بعضی شرایط متخصص ممکن است کشیدن دندان شیری را در زمان حسابشده پیشنهاد کند، اما این تصمیم بخشی از یک برنامه تشخیصی است، نه واکنشی به ظاهر کج دندان.
اگر دندان شیری زودتر از موعد از دست رفته باشد، ممکن است بررسی نیاز به فضانگهدار مطرح شود. تجویز آن به نوع دندان، زمان ازدسترفتن، مقدار فضای باقیمانده، وضعیت دندان دائمی زیرین و همکاری کودک بستگی دارد. هیچ وسیلهای را نمیتوان صرفاً با دانستن سن کودک توصیه کرد.
والدین تا زمان معاینه چه کاری میتوانند انجام دهند؟
مهمترین کار، حفظ سلامت دندانهای شیری و دائمی است. پوسیدگی و ازدسترفتن زودهنگام دندان شیری میتواند وضعیت فضا را تغییر دهد. مسواکزدن منظم با خمیردندان مناسب سن، استفاده از نخ دندان در سطوحی که با مسواک تمیز نمیشوند، محدودکردن دفعات مصرف خوراکیها و نوشیدنیهای شیرین و مراجعه منظم به دندانپزشک باید ادامه پیدا کند.
والدین بهتر است زمان افتادن دندانهای شیری و رویش دندانهای دائمی را بهصورت تقریبی ثبت کنند و اگر تفاوت واضحی میان دو سمت دهان دیدند، آن را در ویزیت مطرح کنند. شکستن یا لقکردن دندان شیری برای بازکردن راه دندان دائمی کار درستی نیست. همچنین نباید ابزارهای ارتودنسی یا الاینرهای بدون نظارت تخصصی برای کودک تهیه شود؛ حرکت دندان بدون تشخیص و کنترل میتواند به لثه، ریشه یا بایت آسیب بزند.
اگر کودک عادت مکیدن انگشت دارد، برخورد تنبیهی معمولاً مفید نیست. شدت و مدت عادت، سن کودک و اثر آن بر دندانها باید ارزیابی شود. در برخی موارد گفتوگوی آرام و برنامه رفتاری کافی است و در برخی دیگر همکاری دندانپزشک، متخصص ارتودنسی یا سایر متخصصان لازم میشود.
نامرتبی دندان کودک را نادیده بگیریم یا فوراً درمان کنیم؟
هیچکدام از این دو رویکرد برای همه کودکان مناسب نیست. نامرتبی خفیف در دوره تعویض دندانها ممکن است بخشی از روند رشد باشد و فقط به کنترل نیاز داشته باشد. در مقابل، شلوغی شدید، رویش نامتقارن، بایت معکوس، انحراف فک، ازدسترفتن زودهنگام دندان شیری یا اختلال در جویدن باید زودتر ارزیابی شوند. معاینه بهموقع فرصت انتخاب ایجاد میکند: اگر درمان لازم نباشد، والدین با اطمینان منتظر میمانند و اگر زمان مداخله مهم باشد، آن فرصت از دست نمیرود.
در تصمیمگیری درباره ارتودنسی کودک، ظاهر لبخند فقط یکی از معیارهاست. سلامت دندانها، عملکرد جویدن، مسیر رویش و رابطه فکها اهمیت بیشتری دارند. ارزیابی توسط دکتر یلدا پرنمازه میتواند مشخص کند که نامرتبی دیدهشده یک تغییر موقت است، باید زیر نظر بماند یا به درمان در زمان مشخص نیاز دارد. نتیجه مناسب از شروع عجولانه یا تأخیر بیدلیل به دست نمیآید؛ زمان درمان باید متناسب با مشکل همان کودک انتخاب شود.