گل سفالگری برای کودکان؛ چرا بازی با گل می‌تواند یک تجربه آموزشی ارزشمند باشد؟

در دنیایی که بخش زیادی از سرگرمی کودکان به صفحه‌نمایش‌ها و فعالیت‌های دیجیتال اختصاص پیدا کرده است، گاهی ساده‌ترین مواد می‌توانند فرصت‌های ارزشمندی برای یادگیری ایجاد کنند. گل سفالگری یکی از همین مواد ساده اما انعطاف‌پذیر است؛ ماده‌ای که کودک می‌تواند آن را لمس کند، فشار دهد، رول کند، ببرد، شکل دهد و در نهایت ایده‌ای را که در ذهن دارد به یک شکل سه‌بعدی تبدیل کند.

کار با گل فقط ساختن یک ظرف یا مجسمه کوچک نیست. کودک هنگام بازی با گل، هم‌زمان با بافت و ویژگی‌های یک ماده طبیعی آشنا می‌شود، حرکات دست و انگشتان خود را تمرین می‌کند و برای ساختن چیزی که در ذهن دارد تصمیم می‌گیرد.

در آموزش دوران کودکی، چنین فعالیت‌هایی را می‌توان در قالب هنر فرایندی (Process Art) اجرا کرد؛ یعنی تمرکز اصلی روی تجربه، کشف، انتخاب و خلاقیت کودک باشد، نه اینکه همه کودکان مجبور باشند در پایان دقیقاً یک شکل مشخص را بسازند.

گل سفالگری چگونه به تقویت مهارت‌های حرکتی ظریف کمک می‌کند؟

مهارت‌های حرکتی ظریف به حرکات کنترل‌شده دست و انگشتان مربوط می‌شوند؛ همان مهارت‌هایی که کودک بعدها برای فعالیت‌هایی مانند گرفتن مداد، نقاشی، بریدن با قیچی و انجام بسیاری از کارهای روزمره به آنها نیاز دارد.

وقتی کودک گل را فشار می‌دهد، آن را بین انگشتان خود می‌چرخاند یا برای ساختن یک فرم کوچک قسمت خاصی از آن را نیشگون می‌گیرد، عضلات کوچک دست و انگشتان درگیر می‌شوند.

NAEYC نیز در مطالب مربوط به بازی با مواد شکل‌پذیر، به نقش این فعالیت‌ها در تقویت عضلات کوچک انگشتان و آماده‌سازی مهارت‌هایی مانند گرفتن مداد اشاره می‌کند.

نکته مهم این است که کودک این تمرین را به شکل یک فعالیت خشک و تکراری تجربه نمی‌کند. او در حال ساختن چیزی است که خودش انتخاب کرده و همین موضوع می‌تواند فعالیت را برایش جذاب‌تر کند.

بازی با گل؛ تمرینی برای خلاقیت و تخیل کودک

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های گل سفالگری این است که یک پاسخ درست و یک شکل نهایی اجباری ندارد.

یک تکه گل می‌تواند برای یک کودک تبدیل به یک حیوان شود، برای کودک دیگر یک خانه و برای کودک دیگری یک ظرف کوچک یا موجود خیالی.

این آزادی باعث می‌شود کودک برای ساختن اثر خود تصمیم بگیرد:

«چه چیزی بسازم؟»

«چه شکلی داشته باشد؟»

«چطور قطعات را به هم وصل کنم؟»

«اگر خراب شد، چطور تغییرش بدهم؟»

در هنر فرایندی، همین فرصت تصمیم‌گیری و آزمون‌وخطا اهمیت زیادی دارد. NAEYC توضیح می‌دهد که فعالیت‌های هنری باز و انتخاب‌محور می‌توانند فرصت‌هایی برای خلاقیت، تفکر، بیان شخصی و رشد اجتماعی و عاطفی کودکان ایجاد کنند.

به همین دلیل بهتر است مربی همیشه یک نمونه آماده جلوی کودک نگذارد و از او نخواهد دقیقاً همان شکل را بازسازی کند.

گاهی بهتر است فقط بگوییم:

«با این گل هر چیزی که دوست داری بساز.»

گل سفالگری و تجربه حسی کودکان

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم گل، تجربه حسی آن است.

کودک می‌تواند تفاوت میان گل نرم و سفت، سطح صاف و بافت‌دار، شکل گرد و تخت یا فشار کم و زیاد دست را تجربه کند.

این تجربه فقط به حس لامسه محدود نمی‌شود. کودک هم‌زمان مشاهده می‌کند که یک تغییر کوچک در حرکت دست چگونه شکل گل را تغییر می‌دهد.

برای مربی نیز این تجربه می‌تواند فرصتی برای گفت‌وگو باشد. مثلاً می‌توان از کودک پرسید:

• گل چه حسی دارد؟
• اگر بیشتر فشارش بدهی چه اتفاقی می‌افتد؟
• کدام قسمت آن نرم‌تر است؟
• چطور می‌توانی یک سطح صاف درست کنی؟
• برای ساختن یک توپ چه حرکتی لازم است؟

این پرسش‌ها فعالیت ساده سفالگری را به یک تجربه گفت‌وگومحور تبدیل می‌کنند.

سفالگری می‌تواند به رشد زبان کودک هم کمک کند

فعالیت هنری همیشه فقط درباره حرکت دست نیست.

وقتی چند کودک کنار هم مشغول ساختن هستند، معمولاً درباره چیزی که می‌سازند صحبت می‌کنند. آنها ممکن است اسم اثر خود را بگویند، داستانی برای آن بسازند یا درباره روش ساخت آن با دوست خود صحبت کنند.

مربی نیز می‌تواند با پرسش‌های ساده، کودک را تشویق کند درباره فرایند کارش توضیح دهد.

مثلاً:

«این چیزی که ساختی چیست؟»

«چطور این قسمت را درست کردی؟»

«اگر بخواهی یک چیز دیگر به آن اضافه کنی، چه چیزی اضافه می‌کنی؟»

آیا بهتر است کودک با گل به‌صورت آزاد کار کند یا طبق الگو؟

هر دو روش می‌توانند کاربرد داشته باشند، اما هدف آنها یکسان نیست.

در فعالیت الگومحور، مربی می‌تواند یک تکنیک مشخص را آموزش دهد؛ مثلاً ساخت یک کاسه ساده یا روش ایجاد نقش روی گل.

اما در فعالیت آزاد، کودک فرصت بیشتری برای انتخاب و آزمایش دارد.

برای مثال می‌توان چند تکه گل، چند ابزار ساده و تعدادی مواد طبیعی مانند برگ، چوب یا دانه‌های درشت در اختیار کودکان قرار داد و اجازه داد خودشان روش استفاده را کشف کنند.

مطالعات و منابع آموزش کودک، فعالیت‌های باز و فرایندمحور را برای ایجاد فرصت‌های بیشتر جهت خلاقیت و تفکر کودک ارزشمند می‌دانند.

چند فعالیت ساده سفالگری برای کودکان

برای شروع نیازی نیست سراغ پروژه‌های پیچیده بروید. چند فعالیت ساده می‌تواند کودک را با ویژگی‌های گل آشنا کند.

۱. ساخت توپ‌های کوچک

از کودک بخواهید چند قطعه گل بردارد و با حرکت دست آنها را گرد کند. سپس می‌توان توپ‌ها را کنار هم قرار داد یا از آنها برای ساخت یک شکل بزرگ‌تر استفاده کرد.

۲. ساخت مارهای گِلی

کودک گل را بین کف دست و سطح کار حرکت می‌دهد و آن را به شکل یک رشته بلند درمی‌آورد.

این فعالیت برای تمرین کنترل دست و مشاهده تغییر فرم ماده جذاب است.

۳. ساخت کاسه با فشار انگشت

یک گلوله گل را کف دست قرار دهید و کودک با انگشت شست قسمت مرکزی آن را فشار دهد. سپس می‌توان دیواره‌ها را به‌آرامی شکل داد.

۴. ایجاد نقش با مواد طبیعی

برگ، چوب، سنگ‌های صاف یا برخی ابزارهای بافت‌ساز می‌توانند برای ایجاد نقش روی سطح گل استفاده شوند.

۵. ساخت حیوانات خیالی

به جای اینکه از کودک بخواهید یک حیوان مشخص بسازد، از او بخواهید یک حیوان خیالی طراحی کند.

این روش می‌تواند تخیل کودک را بیشتر درگیر کند.

برای کودکان چه نوع گل سفالگری مناسب است؟

انتخاب گل برای کودکان موضوع مهمی است و بهتر است صرفاً بر اساس رنگ یا قیمت انجام نشود.

اولین نکته، تناسب گل با سن کودک و نوع فعالیت است. گل مورد استفاده باید برای فعالیت موردنظر مناسب باشد و مربی یا والدین دستورالعمل سازنده را بررسی کنند.

بنابراین هنگام تهیه گل سفالگری برای کودکان بهتر است به موارد زیر توجه شود:

• مشخصات و کاربرد گل
• مناسب بودن برای فعالیت موردنظر
• دستورالعمل نگهداری
• روش آماده‌سازی
• شرایط خشک شدن
• امکان پخت در صورت نیاز
• نظارت بزرگسال هنگام استفاده
• جلوگیری از تماس مواد با دهان کودکان

برای پروژه‌های آموزشی، لازم نیست همیشه گلی با ویژگی‌های پیچیده انتخاب شود؛ مهم‌تر از همه این است که ماده با نوع فعالیت، امکانات کارگاه یا مهدکودک و سن کودکان هماهنگ باشد.

اگر برای کلاس سفالگری، کارگاه هنری یا فعالیت‌های آموزشی کودکان به دنبال انواع مختلف گل سفالگری هستید، بهتر است قبل از خرید، مشخصات هر نوع گل و کاربرد آن را بررسی کنید تا گزینه متناسب با پروژه خود را انتخاب کنید.

سفالگری گروهی؛ فرصتی برای همکاری کودکان

کار با گل می‌تواند فعالیتی فردی یا گروهی باشد.

در فعالیت گروهی، کودکان می‌توانند ابزارها را با یکدیگر به اشتراک بگذارند، درباره ساخت اثر خود صحبت کنند و برای ساخت یک پروژه مشترک تصمیم بگیرند.

برای مثال، یک گروه می‌تواند یک شهر کوچک سفالی بسازد؛ یک کودک خانه، دیگری درخت، کودک دیگر حیوان و فرد دیگری خیابان درست کند.

در چنین فعالیتی، محصول نهایی تنها بخش مهم ماجرا نیست. کودکان در جریان کار درباره ایده‌های خود صحبت می‌کنند، نوبت گرفتن و همکاری را تجربه می‌کنند و می‌بینند که چند ایده مختلف می‌تواند در یک پروژه مشترک کنار هم قرار بگیرد.

نقش مربی در فعالیت سفالگری کودکان چیست؟

در سفالگری کودکان، مربی لازم نیست تمام مراحل را به جای کودک انجام دهد.

نقش مربی بیشتر می‌تواند فراهم کردن محیط مناسب، معرفی ابزار، نشان دادن تکنیک‌های پایه و پرسیدن سؤال‌های مناسب باشد.

برای مثال، اگر کودک نتواند یک قطعه گل را به شکل دلخواه خود درآورد، به جای اینکه مربی آن را کامل کند، می‌تواند بپرسد:

«فکر می‌کنی اگر این قسمت را آرام‌تر فشار بدهی چه اتفاقی می‌افتد؟»

این نوع همراهی به کودک اجازه می‌دهد خودش راه‌حل را پیدا کند.

در منابع NAEYC درباره هنر فرایندی نیز بر اهمیت ایجاد فضای باز برای کشف و مقاومت در برابر اصلاح مداوم ایده‌های کودک تأکید شده است.

ایمنی را در سفالگری کودکان فراموش نکنیم

فعالیت سفالگری باید متناسب با سن کودک و تحت نظارت بزرگسال انجام شود.

سطح کار بهتر است تمیز، پایدار و مناسب فعالیت هنری باشد. ابزار سفالگری مورد استفاده نیز باید متناسب با سن کودک انتخاب شوند.

برای کودکان کم‌سن، از قرار دادن قطعات کوچک یا ابزارهایی که احتمال بلع یا آسیب دارند در دسترس کودک جلوگیری کنید. همچنین بهتر است هنگام انتخاب گل و سایر مواد، دستورالعمل سازنده و اطلاعات مربوط به ایمنی محصول بررسی شود.

از گل سفالگری تا یک تجربه کامل یادگیری

اگر فعالیت سفالگری به‌درستی طراحی شود، می‌تواند فراتر از ساخت چند شکل ساده باشد.

مربی می‌تواند در یک جلسه، موضوعات مختلفی را با گل ترکیب کند. مثلاً کودکان ابتدا درباره حیوانات صحبت کنند، سپس حیوان مورد علاقه خود را بسازند و در پایان درباره اثرشان داستان کوتاهی تعریف کنند.

در این یک فعالیت، کودک می‌تواند هم‌زمان:

• با یک ماده طبیعی آشنا شود؛
• مهارت‌های دست و انگشتان را تمرین کند؛
• تصمیم‌گیری کند؛
• شکل‌ها و اندازه‌ها را مقایسه کند؛
• درباره اثر خود صحبت کند؛
• با دوستانش همکاری کند؛
• و ایده‌ای ذهنی را به یک شکل سه‌بعدی تبدیل کند.

این نگاه به سفالگری، آن را از یک سرگرمی ساده به یک تجربه یادگیری چندوجهی تبدیل می‌کند.

جمع‌بندی؛ چرا گل سفالگری انتخاب خوبی برای فعالیت هنری کودکان است؟

گل سفالگری ماده‌ای ساده، انعطاف‌پذیر و جذاب است که می‌تواند فرصت‌های متنوعی برای تجربه و یادگیری کودکان ایجاد کند. لمس کردن، فشار دادن، غلتاندن و شکل دادن گل، کودک را با ویژگی‌های یک ماده واقعی آشنا می‌کند و هم‌زمان زمینه‌ای برای تمرین حرکات ظریف دست، خلاقیت، حل مسئله و بیان ایده فراهم می‌کند.

البته ارزش اصلی سفالگری کودک لزوماً در ساخت یک ظرف زیبا یا یک مجسمه بی‌نقص نیست. مهم‌تر این است که کودک فرصت داشته باشد تجربه کند، اشتباه کند، دوباره بسازد و ایده خودش را بیان کند.

برای همین، اگر قرار است در خانه، مهدکودک یا کارگاه هنری فعالیت سفالگری برگزار شود، بهتر است گل مناسب، ابزار متناسب با سن و یک فضای امن در اختیار کودک قرار گیرد و مربی نیز به جای تحمیل نتیجه، نقش همراه و تسهیل‌کننده را داشته باشد.